Fizibilite Çalışması: Akademik Bir Bakış Açısı

Fizibilite Çalışması: Akademik Bir Bakış Açısı

Yazan : Münür Şenay

Özet

Fizibilite çalışması, bir projenin teknik, ekonomik, yasal, operasyonel ve zaman açısından uygulanabilirliğini sistematik biçimde değerlendiren analitik bir süreçtir. Bu makalede, fizibilite çalışmalarının kuramsal temelleri, temel türleri, uygulama adımları ve akademik yaklaşımları ele alınmakta; yatırım ve proje yönetiminde fizibilitenin yeri çok boyutlu olarak değerlendirilmektedir.

1. Giriş

Fizibilite kavramı, Latince “facere” kökeninden gelir ve “yapılabilirlik” anlamını taşır. Günümüz akademik literatüründe fizibilite çalışması, bir projenin başarısının ön koşulu olarak görülmektedir. İster kamu yatırımı, ister özel sektör girişimi olsun; her projeye başlamadan önce yapılması gereken en temel analiz fizibilitedir. Bu süreç, sadece teknik bir değerlendirme değil; aynı zamanda stratejik bir karardır.

2. Fizibilite Çalışmasının Amacı ve Önemi

Fizibilite çalışmasının temel amacı, önerilen bir projenin veya yatırımın başarılı bir şekilde uygulanabilir olup olmadığını belirlemektir. Bu kapsamda amaçlar şunlardır:

• Kaynakların etkin kullanımı

• Risklerin önceden tespit edilmesi

• Paydaşlara güven verilmesi

• Yatırım kararlarının nesnel temellere dayandırılması

Akademik bağlamda, fizibilite çalışmaları aynı zamanda bilimsel araştırmalarda "ön analiz" ve "risk değerlendirmesi" boyutlarında da ele alınmaktadır (Kumar, 2020).

3. Fizibilite Çeşitleri

Fizibilite çalışması çok boyutlu bir analizdir ve genellikle şu başlıklarda yapılır:

3.1. Teknik Fizibilite

Projenin uygulanmasında gerekli teknolojilerin, altyapıların ve üretim kapasitesinin var olup olmadığı incelenir.

3.2. Ekonomik ve Finansal Fizibilite

Maliyet-fayda analizi yapılır, yatırımın geri dönüş süresi (ROI), net bugünkü değer (NPV), iç kârlılık oranı (IRR) hesaplanır.

3.3. Yasal Fizibilite

Projenin yürürlükteki mevzuata, izinlere, yönetmeliklere uygun olup olmadığı değerlendirilir.

3.4. Operasyonel Fizibilite

Projenin uygulanabilirliğinin günlük operasyonlar açısından nasıl işleyeceği, organizasyon yapısına uygunluğu analiz edilir.

3.5. Sosyal ve Çevresel Fizibilite

Projenin çevreye, topluma, kültürel değerlere etkileri değerlendirilir. Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) bu kapsamda incelenir.

4. Fizibilite Çalışmasının Aşamaları

4.1. Ön Değerlendirme (Pre-Feasibility)

Projenin kaba taslağı çıkarılır, temel varsayımlar test edilir.

4.2. Pazar Araştırması

Talep tahminleri yapılır, rekabet analizi gerçekleştirilir. SWOT ve PESTLE analizleri ile çevresel faktörler değerlendirilir.

4.3. Teknik Analiz

Üretim süreci, teknoloji seçimi, tesis yer seçimi, lojistik olanakları incelenir.

4.4. Finansal Analiz

Yatırım bütçesi, sermaye ihtiyacı, finansman kaynakları, maliyet ve gelir projeksiyonları yapılır. Nakit akışı tabloları hazırlanır.

4.5. Risk Analizi

İç ve dış riskler tanımlanır, olasılık-etki matrisleri oluşturulur. Duyarlılık (sensitivite) analizleri yapılır.

4.6. Nihai Değerlendirme ve Karar

Tüm analizler bir araya getirilir ve karar vericilere sunulur. Genellikle bir Fizibilite Raporu ile sonlandırılır.

5. Akademik Perspektiften Fizibilite

Fizibilite çalışmaları, özellikle işletme bilimi, ekonomi, mühendislik yönetimi ve kamu politikası alanlarında akademik araştırma konusudur.

5.1. Literatürdeki Yaklaşımlar

• Porter’ın Beş Kuvvet Analizi: Pazardaki rekabet ortamını değerlendirme.

• Real Options Theory: Belirsizlik altında yatırım kararlarını modelleme.

• Cost-Benefit Analysis (CBA): Sosyal projelerde fayda-maliyet değerlendirmesi.

5.2. Akademik Modeller

Fizibilite çalışmalarında kullanılan başlıca analiz teknikleri:

• Net Bugünkü Değer (NPV)

• İç Kârlılık Oranı (IRR)

• Fayda/Maliyet Oranı (BCR)

• Monte Carlo Simülasyonu

• Duyarlılık Analizi (Sensitivity Analysis)

• Karar Ağacı Yöntemi (Decision Tree)

Bu yöntemler, özellikle kamu projelerinde ve büyük ölçekli özel yatırımlarda akademik titizlikle uygulanmaktadır.

6. Eleştiriler ve Sınırlılıklar

Her ne kadar fizibilite çalışması, karar alma sürecinde büyük önem taşısa da bazı sınırlılıkları vardır:

• Varsayımlara fazlaca bağımlılık

• Gerçek veri eksikliği

• Belirsizliklerin tam olarak modellenememesi

• İnsan faktörü ve örgütsel direnişin dikkate alınmaması

Bu nedenle fizibilite çalışmaları, dinamik çevresel koşullara duyarlı esnek analizlerle desteklenmelidir.

7. Sonuç ve Öneriler

Fizibilite çalışması, her yatırımın temel yapı taşıdır. Akademik literatür, bu çalışmaların hem nicel hem nitel analizlere dayanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Günümüzün hızlı değişen ekonomik koşulları, fizibilite analizlerinde çok disiplinli ve senaryoya dayalı yaklaşımları zorunlu kılmaktadır.

Proje yöneticileri, yatırımcılar ve kamu politikası yapıcıları fizibilite çalışmalarını sadece teknik bir raporlama aracı olarak değil; aynı zamanda stratejik karar alma sürecinin ayrılmaz bir parçası olarak görmelidir.

Kaynakça

• Gökdeniz, A. (2017). Yatırım Projeleri ve Fizibilite Etüdü. İstanbul: Beta Yayınları.

• Damodaran, A. (2012). Investment Valuation: Tools and Techniques for Determining the Value of Any Asset. Wiley.

• Kumar, R. (2020). Research Methodology: A Step-by-Step Guide for Beginners. Sage Publications.

• Boardman, A., Greenberg, D., Vining, A., & Weimer, D. (2017). Cost-Benefit Analysis: Concepts and Practice. Cambridge University Press.

• Porter, M.E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.